De geschiedenis van het slaapliedje

Het oudste slaapliedje ooit opgenomen

Het oudste bekende slaapliedje ter wereld is bewaard gebleven op een ruim 5000 jaar oude Babylonische kleitablet, geschreven in spijkerschrift. Het is een bijzondere ontdekking: het bewijst dat ouders hun kinderen al in de allereerste steden die mensen bouwden in slaap zongen, duizenden jaren voor de uitvinding van papier.

Opvallend genoeg waren veel van deze vroegste Mesopotamische slaapliedjes, uit de culturen van Babylon, Assyrië, Soemer en de Hettitische stad Hattusa, niet louter lief. Sommige droegen een echte angst voor het donker en nachtgeesten in zich, en waarschuwden onrustige baby’s voor schimmige gevaren die buiten op de loer lagen als ze niet tot rust kwamen. Het slaapliedje heeft blijkbaar altijd een dubbele taak gehad: troost en een zachte waarschuwing.

Liedjes van bescherming

Een Egyptische tekst uit het midden van het tweede millennium v.Chr., bekend als het “Magical Lullaby”, laat een vergelijkbaar instinct zien: de tekst roept beschermende magie aan om een slapend kind de hele nacht te behoeden voor boze geesten. Lang voor de moderne babyfoon was het slaapliedje zelf de wacht die over een kind werd gehouden tot de ochtend.

Een lied zonder één enkele auteur

Het grootste deel van de menselijke geschiedenis werden slaapliedjes helemaal niet opgeschreven. Ze leefden alleen in het geheugen, van moeder op dochter, van grootmoeder op kleinkind, bij elke uitvoering een beetje anders. Daarom zijn zoveel liedjes in onze eigen bibliotheek, van Moe Moe Pepe uit Samoa tot Nana Neném uit Brazilië hebben geen bekende componist: ze zijn van iedereen die ze ooit zong.

Waar het woord “lullaby” vandaan komt

Het Engelse woord wiegenlied wordt voor het eerst vastgelegd rond 1560, en de herkomst is heerlijk letterlijk: het woord is waarschijnlijk een samenstelling van het zachte “lu lu” of “la la” waarmee moeders en verpleegsters een baby sussen, en “by” of “bye bye”, ook zo’n zacht, herhaald sussend geluidje. Het woord voor het lied is dus helemaal opgebouwd uit de klanken van het lied zelf.

Hetzelfde instinct hoor je terug in talen over de hele wereld: het Spaanse arrorró, Tamil aararo, Hebreeuws numi numi, Samoaans moe moe woorden die verschillen, maar met opvallend gelijke ritmes van herhaalde, zacht wiegende lettergrepen.

Van geheugen naar gedrukte pagina

Toen het verzamelen van volksliedjes in de 18e en 19e eeuw in Europa en Amerika in de mode raakte, begonnen geleerden en componisten de slaapliedjes op te schrijven die gewone gezinnen zongen. Voor veel van deze melodieën was dat de eerste keer dat ze op papier kwamen. Liedjes als het Engelse Rock-a-bye Baby en het Duitse Schlaf, Kindlein, Schlaf kwamen in deze tijd in druk en werden de “klassieke” versies die we nog steeds zingen.

Toen begonnen ook bekende componisten hun eigen kunstliederen als slaapliedje te schrijven, geïnspireerd door de volkstraditie, met als beroemdste Johannes Brahms, wiens wiegenlied uit 1868 Wiegenlied (“Brahms’ Lullaby”) blijft een van de herkenbaarste melodieën ter wereld.

Wat we nu weten

Onderzoek naar slaap en de hersenen heeft de afgelopen decennia bevestigd wat ouders altijd al op de een of andere manier aanvoelden: langzaam, herhaald en laag zingen kalmeert het zenuwstelsel van een baby echt, verlaagt de hartslag en helpt bij een diepere slaap. Wat 5.000 jaar geleden op een Mesopotamisch kleitablet als pure intuïtie begon, blijkt dus door echte biologie te worden gesteund.

Benieuwd hoe dat precies werkt? We schreven er een hele gids over: Waarom slaapliedjes echt werken.